Ticaret Bakanlığı ve SPK'den yeni düzenleme: Ürün İhtisas Borsası'nda aracılara yeni yetki

Türkiye Ürün İhtisas Borsası'nın (TÜRİB) işleyişi ile aracı kuruluşların faaliyetlerine ilişkin iki ayrı yönetmelikte değişikliğe gidildi.

Ticaret Bakanlığı tarafından hazırlanan ve Resmi Gazete'de yayımlanan düzenlemelerle borsada işlem görebilecek ürün ve sözleşmelerin kapsamı genişletildi. Vadeli işlem sözleşmelerine ilişkin uzlaşma yöntemleri, ödeme ve teslimat yükümlülükleri ile teminat uygulamaları yeniden düzenlendi.

Ayrıca aracı kuruluşların işlem yetkilerinde değişikliğe gidilirken borsa üyeliğine ilişkin yeni hükümler getirildi.

Düzenlemelerden ilki, Ticaret Bakanlığı ile Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) tarafından birlikte hazırlanan "Türkiye Ürün İhtisas Borsasında Aracılık Faaliyetleri ile Aracıların Gözetimi ve Denetimi Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik" oldu.

İkinci düzenlemeyle ise 10 Ağustos 2017 tarihli "Ürün İhtisas Borsasının Kuruluş, Faaliyet, İşleyiş ve Denetim Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik"te değişikliğe gidildi.

BORSADA İŞLEM GÖREBİLECEK ÜRÜNLERİN KAPSAMI GENİŞLETİLDİ

Yeni düzenlemeyle Ürün İhtisas Borsası'nın faaliyet kapsamını belirleyen hükümler değiştirildi.

Daha önce yönetmeliğin amaç ve kapsam maddesinde yer alan "elektronik ürün senetleri ile elektronik ürün senetlerine dayalı vadeli işlem sözleşmeleri" ifadesi, "ürünlerin, elektronik ürün senetlerinin, vadeli işlem sözleşmeleri ile Bakanlık tarafından uygun görülen diğer sözleşmelerin" şeklinde yeniden düzenlendi.

Böylece borsanın düzenleme kapsamına doğrudan ürün işlemleri ve Ticaret Bakanlığı tarafından uygun görülebilecek diğer sözleşmeler de açıkça dahil edildi.

Vadeli işlem sözleşmelerinin tanımı da genişletildi.

Buna göre ürünler, bunları temsil etmek üzere çıkarılan elektronik ürün senetleri (ELÜS) ve ELÜS işlemlerine dayalı olarak borsa tarafından düzenli biçimde hesaplanan endeksler ile benzeri dayanak varlıklar, vadeli işlem sözleşmelerine konu olabilecek.

Söz konusu sözleşmeler, belirli bir vadede önceden belirlenen fiyat, miktar ve nitelikte alma veya satma yükümlülüğü doğuracak.

ARACILAR KENDİ HESAPLARINA VADELİ İŞLEM YAPABİLECEK

Aracılık faaliyetlerine ilişkin yönetmeliğin 12'nci maddesine eklenen hükümle aracıların işlem yetkileri genişletildi.

Yeni düzenlemeye göre aracılar, borsada elektronik ürün senetlerine dayalı vadeli işlem sözleşmelerinde kendi nam ve hesaplarına işlem gerçekleştirebilecek.

Böylece aracı kuruluşlara, müşterileri adına gerçekleştirdikleri işlemlerin yanı sıra ELÜS'e dayalı vadeli işlem sözleşmelerinde kendi hesaplarına işlem yapma olanağı tanındı.

Ancak bu yetki, elektronik ürün senetlerinin doğrudan alım satımına ilişkin genel yasağı ortadan kaldırmadı.

ELEKTRONİK ÜRÜN SENETLERİNİN ALIM SATIMINA İSTİSNALAR

Aracılık faaliyetlerine ilişkin yönetmeliğin 15'inci maddesinde yapılan değişiklikle aracıların elektronik ürün senetlerini kendi nam ve hesaplarına alıp satamayacağına ilişkin hüküm korundu.

Bununla birlikte bu yasağın uygulanmayacağı durumlar yeniden belirlendi.

Buna göre aracıların müşteri işlemlerini gerçekleştirirken hatalı emir iletimi sonucunda ortaya çıkan işlemleri düzeltmek amacıyla gerçekleştirdiği ELÜS alım satımları yasak kapsamında değerlendirilmeyecek.

Vadeli işlem sözleşmelerinin uzlaşma şekline bağlı olarak aracılara teslim edilen elektronik ürün senetlerinin alınıp satılması da istisnalardan biri olacak.

Ayrıca borsa tarafından işlemlere konu edilebilen asgari ELÜS miktarının altında ürünü bulunan müşterilerin talepleri doğrultusunda, söz konusu senetlerin aracılar tarafından alınıp satılmasına izin verilecek.

Böylece aracıların ELÜS piyasasında kendi hesaplarına gerçekleştirebileceği doğrudan alım satımlar belirli durumlarla sınırlandırılırken ELÜS'e dayalı vadeli işlem sözleşmelerinde kendi hesaplarına işlem yapmalarına olanak sağlandı.

ÖDEME VE TESLİMAT SÜREÇLERİ YENİDEN DÜZENLENDİ

Ürün İhtisas Borsası'nın kuruluş ve işleyişine ilişkin yönetmeliğin 23'üncü maddesinde yapılan değişiklikle ödeme, teslimat ve temerrüt süreçlerine ilişkin yeni esaslar belirlendi.

Buna göre elektronik ürün senedi işlemlerinde alıcı taraf nakdi ödemekle, satıcı taraf ise elektronik ürün senedini teslim etmekle yükümlü olacak.

Vadeli işlem sözleşmelerinde ise taraflar, borsa yönergelerinde belirlenen uzlaşma şekline uygun olarak yükümlülüklerini yerine getirebilecek.

Elektronik ürün senetleri ve vadeli işlem sözleşmelerinden doğan yükümlülüklerin yerine getirilmesinde, borsa tarafından belirlenen süre ve yöntemler uygulanacak.

İşlemlerin takas ve teslimat süreçleri, borsa üyeleri veya bu üyelerin takas ve saklama hizmeti aldığı kuruluşlar aracılığıyla yürütülebilecek.

Böylece taraflar arasında nakit veya varlık transferi sağlanacak.

Düzenlemede ayrıca elektronik ürün senedine dayalı olmayan ürün işlemlerine de yer verildi.

Bu kapsamdaki ürünlerin özelliklerine göre alım satım usulleri, ödeme ve teslimat süreçleri ile temerrüt durumlarına ilişkin esaslar borsa yönergeleriyle belirlenecek.

BORSA, ÜYELERİN MÜŞTERİLERİNE KARŞI YÜKÜMLÜLÜKLERİNDEN SORUMLU OLMAYACAK

Yönetmelikte borsanın sorumluluğuna ilişkin de açık bir hükme yer verildi.

Buna göre Türkiye Ürün İhtisas Borsası, üyelerinin veya üyelerin takas ve saklama hizmeti aldığı kuruluşların müşterilerine karşı olan yükümlülüklerinden sorumlu tutulmayacak.

Söz konusu kuruluşların yükümlülüklerini ihlal etmelerinden kaynaklanan zararlar da borsanın sorumluluğu dışında kalacak.

TEMİNAT UYGULAMALARINDA YENİ DÜZENLEME

Borsada gerçekleştirilen işlemlere ilişkin teminat hükümleri de yeniden düzenlendi.

Buna göre işlemlerde devir ve bedelin ödenmesi, alıcı ile satıcının yükümlülüklerini süresinde yerine getirmesi ve temerrüt nedeniyle oluşabilecek zararların karşılanması amacıyla teminat yatırılması veya bulundurulması zorunluluğu getirilebilecek.

Teminat zorunluluğu, borsa veya borsanın takas merkezi olarak yetkilendirdiği kuruluş tarafından uygulanabilecek.

Düzenleme kapsamında teminat olarak kabul edilebilecek varlıklar arasında Türk lirası, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından serbestçe alınıp satılan yabancı paralar, devlet iç borçlanma senetleri, elektronik ürün senetleri ve banka teminat mektupları yer aldı.

Söz konusu teminatlar, borsa üyelerinden, üyelerin takas ve saklama hizmeti aldığı kuruluşlardan veya alım satım işlemlerini gerçekleştiren taraflardan istenebilecek.

Teminatların Bakanlık tarafından uygun görülen türlerde olması gerekecek.

ARACI KURULUŞLAR İÇİN SÜRE 2028'E UZATILDI

Aracılık faaliyetlerine ilişkin yönetmeliğin 19'uncu maddesinde yer alan 31 Aralık 2026 tarihi, 31 Aralık 2028 olarak değiştirildi.

Böylece söz konusu madde kapsamındaki aracı kuruluşların yetkilendirilmesine ilişkin süre iki yıl uzatıldı.

Aynı maddeye eklenen hükümlerle Ticaret Bakanlığı tarafından aracı olarak yetkilendirilen kuruluşların borsada faaliyete başlayabilmesi için borsa üyesi olması şartı getirildi.

Buna göre Bakanlık tarafından yetkilendirilen aracı kuruluşlar, Türkiye Ürün İhtisas Borsasına üye olmadan aracılık faaliyetlerine başlayamayacak.

BORSA ÜYELİĞİNE İLİŞKİN KURALLAR YÖNERGELERLE BELİRLENECEK

Yeni düzenlemeyle aracı kuruluşların borsa üyeliğine ilişkin usul ve esasların belirlenmesi de borsa yönergelerine bırakıldı.

Üyelik şartları, başvuru usulleri, üyelik izni ve üyelerin faaliyetlerini sürdürürken uymak zorunda oldukları kurallar, Türkiye Ürün İhtisas Borsası tarafından çıkarılacak yönergelerle düzenlenecek.

Ayrıca yönetmeliğin ikinci bölümünde yer alan hükümlerin, 19'uncu madde kapsamında Bakanlık tarafından aracı olarak yetkilendirilen kuruluşlara uygulanmayacağı hükme bağlandı.

Ancak bu kuruluşların tabi oldukları diğer mevzuat hükümleri geçerliliğini koruyacak.

İKİ YÖNETMELİK DE YÜRÜRLÜĞE GİRDİ

Ticaret Bakanlığı tarafından hazırlanan beş maddelik Ürün İhtisas Borsası yönetmelik değişikliği ile Ticaret Bakanlığı ve Sermaye Piyasası Kurulunca birlikte hazırlanan altı maddelik aracılık faaliyetleri yönetmelik değişikliği, 8 Ekim 2026 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi.